A Harfi Kategorisi
Asit Yağmuru
Termik elektrik santrallerinde, sanayinin çeşitli kollarında, taşıtlarda ve ısınma amacıyla evlerde petrol ürünleri ve kömür gibi fosil yakıtlar kullanılır. Bunlar yandığı zaman ortaya kükürtlü ve azotlu gazlar çıkar. Bu gazlar havadaki su buharıyla tepkimeye girerek, asitli bileşikler oluşturur. Bu bileşikler de yeryüzüne asit yağmurları olarak iner. Asit yağmurları hayvanlara ve bitkilere zarar verir. Bitkileri ve [...]
Aşırı Otlatma
Büyükbaş ve küçükbaş hayvanlar, doğal yöntemlerle beslenmek için çayır ve meralara bırakılırlar. Besini oluşturan bitkilerin kendini yenilemesi gereklidir. Hayvancılıkla uğraşan kişilerin bu bitkilerin kendisini yenilemesine olanak sağlamadan hayvanları devamlı otlatmasına aşırı otlatma denir. Aşırı otlatma sonucunda, otlatma alanlarında azalma görülür.
Aşırı Kentleşme
Yurtiçi göçler yüzünden kentlerdeki düzensiz ve kural dışı yapılaşmadır. Bu tür yapılaşmaya güzel ve çarpıcı bir örnek olarak gecekondular verilebilir. Bu evlerin elektrik, su ve kanalizasyon gibi alt yapı hizmetlerinde eksiklikler ve aksamalar vardır. Bu durum kentlerin genel görüntüsünü, temizliğini, doğal kaynaklarını ve insanların yaşamını olumsuz yönde etkiler. Ayrıca deprem ve sel gibi doğal afetlerden [...]
Aşırı Avlanma
Gereğinden fazla avlanma. Aşırı avlanma doğal dengeyi bozarak, kimi hayvan türlerinin ortadan kalkmasına neden olabilecek tehlikeli bir durumdur. Dodo kuşu ve Tasmanya kurdu gibi hayvanlar aşırı avlanma yüzünden soyları tükenmiş hayvanlardır. Günümüzde de aşırı avlanma nedeniyle birçok balık, kuş ve memeli türünün soyu tükenme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Âşık Edebiyatı
Âşıkların deyişlerinden oluşan edebiyat türü. Bu edebiyatı yaratan âşıklar, sazları ellerinde köy köy, kasaba kasaba dolaşır, kendisini dinleyecek bir kitle bulunca da sazlarını ellerine alarak, deyişler düzer, türküler söyler ve zaman zaman da birbirleriyle atışırlardı. Söyledikleri dilden dile geçerek topluma yayılırdı. Âşık edebiyatı günümüzde toplumsal yapıdaki değişimlere koşut olarak değişmektedir. Artık eskisi gibi sazı elde, [...]
Âşık
Deyişlerini saz eşliğinde ezgili biçimde söyleyen, sözlü şiir geleneğine bağlı halk ozanı. Eskiden âşıklar deyişlerini dinleyici karşısında, doğaçlama olarak söylerlerdi. Söylenenler kulaktan kulağa aktarılır ve kuşaktan kuşağa geçerdi. Bu deyişler arasında, söylendikten sonra yazıya geçirilenler de olurdu. Günümüzde doğaçlama geleneği sürdürülmekle birlikte âşıklar artık, deyişlerini genellikle uzun uzun düşünüp yazmakta, onlara ezgi bulmakta ve öyle [...]
Arı
Zar kanatlılar (Hymenoptera) Apoidae üst familyasında yer alan yaklaşık 12 bin böcek türünün ortak adı. Arıların kanatları zar yapısında ve bedenleri genellikle tüylüdür. En gelişmiş yuva yapımı ve toplumsal yaşam şekillerinden biri arılarda görülür. Bitkilerin tozlaşmasında çok önemli bir rol oynarlar. Dünyanın hemen her yanına yayılmışlardır. Boyları 1-3 cm arasında değişen bu türler içinde özellikle [...]
Argo
Aynı meslekten olan kişilerin ya da ortak özellikleri olan bir topluluğun kullandığı kendine özgü terimleri bulunan bir tür dil. Argo aynı zamanda, toplumun alt kesimindeki eğitimsiz insanların kullandığı küfürlü, kaba, gizli anlamı olan sözcüklerle dolu konuşma biçimine verilen addır. Argo, argoyu kullanan toplum kesimine göre farklı adlar alır. Örnek: Öğrenci argosu, asker argosu, mahkûm argosu, [...]
Ara Söz
Asıl konudan olmayan; ama konuyu ilgilendiren bir özelliği olan söz. Konuşma dilinde ara söze çok sık başvurulur. Örnek : “Onun çok iyi bir insan olduğunu biliyorum -tıpkı Hasan gibi- ancak çok çabuk sinirleniyor.” Ara sözler, tümcede genellikle orta bölümlerde, iki kısa çizgi ya da iki virgül arasında bulunur. Ara sözlerin amacı tümcenin herhangi bir ögesinin [...]
Ara Konakçı
Bazı mantar ve hayvanlar çeşitli canlılarla birlikte yaşayarak, onlarda zararlara yol açarlar. Bunlardan bazıları önce bir bitki ya da hayvan üzerinde gelişimini tamamlar (parazit) ya da yaşamının bir devresini geçirir. Daha sonra da başka canlılara geçerek yaşamını orada sürdürür. İşte bir zararlının başka canlılara geçmesinden önce onu barındıran bitki ve hayvanlara ara konakçı adı verilir. [...]
Apandisk ( Apandisit )
Apandisin iltahaplanmasıyla oluşan rahatsızlığa verilen ad.
Antilop
Artiodactyla takımının, koyun keçi ve sığırları da içeren Bovidae familyasından, Amerika kıt’ası dışındaki pek çok otçul memeli türün ortak adı. Zoolojide, antilop teriminin kesin bir tanımı yoktur. Orta büyüklükte ve çok zarif yapılı hayvanlardır. Otçuldurlar. Çöl ve steplerde yaşamaya alışmışlardır. Boynuzları genellikle uzun, ucu sivri ve bileziklidir. Afrika, Asya ve Güney Avrupa’da yaygın olan hayvanlardır.
Antikor
Bağışıklık sisteminde görevli proteinlere verilen ad. Kanda hücre içine girmemiş mikroorganizmaları, virüsleri ve başka yabancı partikülleri yok ederler. Kana bir bakterinin karışması durumunda bağışıklık sistemi hücreleri (lenfosit, makrofaj) bakteri duvarındaki farklı molekül yapısını algılarlar ve antikor yapımını başlatırlar. Bedenimizde her antijene özgü bir lenfosit oluşturulur. Lenfositler de yine kendilerine özgü antikorlar sentezlerler. Kan grubu uyuşmazlıkları [...]
Antijen
Bağışıklıktan sorumlu olan lenfositler, vücut içerisine girmiş olan yabancı maddeyi tanırlar ve antikor oluşumunu başlatırlar. İşte, antikor oluşumunu uyaran partiküllere antijen denir. Örneğin grip virüsü ve beta hastalığına neden olan bakteri bir antijendir.
Ansiklopedi
Türkçe karşılığı “bilgilik” olan Yunanca sözcük. Bütün bilim ve sanat dallarında, tek tek ya da toplu olarak belli bir yönteme göre bilgi veren yapıttır. Ansiklopedide bilgiler, çoğu kez alfabetik sırayla kimi zaman da konu bütünlüğü içinde verilir. Ansiklopediler, çok sayfalı ve çok ciltli olup içeriğine güvenilir kitaplardır. Konularına göre temelde ikiye ayrılır: Meslek ansiklopedileri ve [...]
Anlatım Bozukluğu
Çeşitli nedenlerle tümceyi, düşünceyi, duyguyu anlaşılmaz ya da çarpıtarak, güç anlaşılır duruma düşürme. Anlatım bozukluğu beş temel nedene dayanır: 1. Çoğu kez özneyle yüklem uyumsuzluğundan kaynaklanır. Tümcelerin yüklemleri zaman ve kişi açısından iyi düzenlenemezse anlatım bozuklukları ortaya çıkar. Örnek: Görenlerin ve tanıyanların insanlık adına aşağıdaki adrese bildiriniz. Döneceğin yolun sinyalini yakınız. 2. Tümce çok uzun [...]
Anlatı
Bir anlatım türü. Roman, öykü, masal, oyun gibi yazınsal türlerde anlatılan düşsel ya da gerçek olayların hikâye edilmesidir. Bu türlerin anlatım biçimidir (öyküleme). Eski söyleyişle anlatı, tahkiyedir.
Anı
Bir kimsenin yaşadığı, gördüğü, içinde bulunduğu olayları, durumları ve yaşantıları anlatan yazı türü. Anı türüne hatıra da denir. Ünlü yazar André Gide’ye göre anı yazmak, “Ölümün elinden bir şey kurtarmaktır.” Yahya Kemal’e göre de “Ömrümüz anılardan oluşmuştur. Ömrü ileriye doğru uzatmak pek elimizde olmadığına göre kendimizi geçmişe verip uzun yaşamalıyız.” Anılar, yaşananlara, geçmişte olanlara sanatsal, [...]
Amip
Kök bacaklılar (Rhizopoda) sınıfının, Amipler (Amoebida) takımındaki türlerin genel adı. Genellikle tatlı sularda ve nemli ortamlarda yaşarlar. Bir ya da birden çok çekirdeği olabilir. Yalancı ayakları lop ya da yaprak biçimindedir. Stoplâzmasındaki sindirim kofulları önemli organellerindendir. Suda çözünmüş olarak bulunan besin maddelerini emerek beslenirler. Katı parçacıkları ayakları yardımıyla sindirim kofullarına doldurur. Amipler genellikle ikiye bölünmeyle [...]
Alyuvar
Kanın oksijen ve karbon dioksit taşımak üzere özelleşmiş hücre. Kırmızı kan hücreleri ya da eritrositler olarak da adlandırılırlar. Alyuvar içinde oksijen ve karbon dioksit hemoglobin molekülüne bağlanır. Bu bağlanma geri dönüşümlü ve zayıf bir kimyasal bağlanmadır. Kuşların, sürüngenlerin, iki yaşamlıların ve balıkların alyuvarları çekirdeklidir. Deve ve lâmaların haricinde memeli hayvanların alyuvarlarında çekirdek bulunmaz. Alyuvarlar, disk [...]
Almaç
Deride ve duyu organlarında bulunan ve uyarıları almaya yarayan organ ya da organ ucu. Bütün canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri, çevreleriyle ve kendi iç ortamlarıyla ilgili bilgileri almalarına ve bu bilgiler sayesinde gerekli değişiklikleri yapmalarına bağlıdır. Örneğin; bir solucanın dış ortamın nem durumunu fark ederek, bu ortama doğru hareketlenmesi gerekir. Bu durumda dış ortamda bulunan nem miktarı [...]
Alg
Nemli ağaç gövdelerinden, dere, göl ve denizlere kadar çok çeşitli ortamlarda yeşil bir örtü şeklinde görülen canlılara genel olarak alg adı verilir. Algler, Tallus adı verilen vücut yapılarına sahip, klorofil içeren, çiçeksiz ve sporlu canlılardır. Algler, hareketli, hareketsiz, bir hücreli ya da koloni, dallanmış ya da dallanmamış, ipliksi, yapraksı, şeritsi, tüpsü, makroskobik ya da mikroskobik [...]
Alerji
Bağışıklık sisteminin aşırı duyarlılık göstermesinden kaynaklanan bir rahatsızlık. Bedenimizde antijenlere duyarlı kan hücrelerinden lenfositler birbirleriyle etkileşim içindedir. Bir bölüm lenfosit, bakteri ve mikroorganizmalarla mücadele ederken başka bir bölüm de antikor üretir. Alerji sırasında normalde zararlı olmayan bir partikül, lenfositlerce zararlı bir madde gibi algılanır. Lenfositler bunu ortadan kaldırmak için çok sayıda antikor üretir. Sistemin aşırı [...]
Aldesteron
Bedendeki elektrolit ve su dengesinin korunmasında rol alan bir hormon. Böbrek üstü bezinin kabuk kısmından salınır. Böbrekleri etkileyerek sodyum iyonlarının (Na+) kana geri emilmesini artırır. Sodyum kana geri emilirken aynı zamanda su da sodyumu izler ve kandaki su oranının artmasına yol açar. Aldesteron aynı zamanda ter bezlerinden, tükrük bezlerinden ve bağırsaklardan Na+ çıkartılmasını azaltır. Sıcak [...]
Albino
Doğuştan deri, saç ve gözlerde renk maddesi (pigment) bulunmayan kişilere ve bu özelliklerin bir bölümünü gösteren canlılara verilen ad. Deri çok beyaz, saçlar beyaza yakın açık sarı, gözler de kırmızı göz bebeği çevresinde mavi ya da pembe renk irisli olur. Bu kişiler güneşe doğrudan bakmakta zorlanır ve ışığın çok olduğu ortamlarda rahatsız olurlar. Genellikle, memelilerde [...]
Akbaba
Falconiformes takımının Cathartidae familyasını ve aynı takımın Aegypiinae altfamilyasını oluşturan, iri ve leş yiyen yırtıcı kuşların ortak adı. Bu nedenle akbaba sözcüğü sınıflandırmada belli bir grubu karşılamaz. Kanatları geniş ve büyük, baş ve boyunları az çok çıplaktır. Boyları 60-100 cm arasında değişir. Genellikle leş yiyerek beslenirler. Ayrıca, sürüngen ve böcek de yerler. Seksen yıl kadar [...]
Akasya
Küstümotugiller (Mimosaceae) familyasının Acacia cinsini oluşturan yaklaşık 800 ağaç ya da ağaççık türünün ortak adı. Afrika’nın kurak bölgelerinde, Avustralya ve Amerika’da kendiliğinden yetişen 500′ü aşkın ağaç ya da çalı akasya türü vardır. Akasyaların meyveleri de tıpkı bakla, fiğ, bezelye ya da fasulye gibi uzun ve yassıdır. Gerçek akasyalar, güzel görünümleri dışında, odunundan öz suyuna kadar [...]
AIDS
Kazanılmış Bağışıklık Yetersizliği Sendromu adlı öldürücü hastalığın kısa adı. İnsanlarda hastalıklara karşı koruma sağlayan bağışıklık sisteminin, bir grup virüs (HIV) tarafından işlevsiz hâle getirilmesi sonucunda ortaya çıkar. Bu hastalığa yakalanan insanlarda ömür beklentisi ortalama 8 yıldır. Sağlıklı bedenlerde önemsiz sayılabilecek hastalıklar, bağışıklık sisteminin işlevsiz olması yüzünden AIDS hastalarını ölüme sürükler. Hastalığa karşı bir aşı, ilâç [...]
Ahtapot
Cephalopoda takımından, sekiz kollu, kafadan bacaklı yumuşakçaların genel adı. Gerçek ahtapotlar, dünyanın hemen her yerinde yaşayan ve daha çok sığ suları yeğleyen, büyük bir kafadanbacaklılar grubu olan octopus cinsindendir. Bu grubun üyeleri sekiz kollu, kısa ve yuvarlak bedenlidir. Boyları 30 cm ile 3 m arasında değişir. Akdeniz, Ege, Marmara’dan başka, Atlas Okyanusu ve Kuzey Denizi’nde [...]
Ağız
İnsan ve hayvanların besinlerini aldığı, dudaklar arasındaki açıklık. Ağız yapıları her canlı grubunda, beslenme özelliğine göre değişiklik gösterir. Örneğin ilkel omurgalı canlılarda çene yoktur. Gelişmiş olanlarda çene besinin alınmasına ve üzerinde bulunan dişler de besinin daha iyi değerlendirilmesine yardımcı olur. İnsanlarda ve bazı otçul memelilerde, ağza alınan besin öncelikle mekanik olarak parçalanır ve tükürükle ilk [...]
Ağıt
Ölen kişinin ardından gençliğini, güzelliğini, yiğitliğini, iyiliklerini, değerlerini, geride bıraktıklarını, acılarını anlatan ya da deprem, sel, yangın, kıtlık gibi büyük yıkımların etkilerini dile getiren halk şiiri türüne verilen ad. Ağıt yakmak eski bir Türk geleneğidir; Orta Asya Türkleri ağıta sagu derlerdi. Bu gelenek bugün de Anadolu’da hâlâ varlığını sürdürmektedir. Ağıtlar, doğaçlama olarak söylenebileceği gibi sonradan [...]
Adalet Ağaoğlu
(1929 Ankara – ) Türk roman, öykü ve oyun yazarı. Ankara Kız Lisesini, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Fransız Dili ve Edebiyatı Bölümünü bitirdi. Ankara Radyosunda dramaturgluk, Radyo Tiyatrosunda müdürlük ve program uzmanlığı yaptı. Sanat yaşamına Kaynak dergisindeki şiirleriyle başladı. Yaşamak adlı radyo oyunu, Fransız ve Alman radyolarında yayımlandı. Dilimize pek çok oyun çevirdi. Anı, deneme [...]
Adrenalin
Omurgalıların böbrek üstü bezlerindeki adrenal bezlerinden salgılanan bir hormon. Bu hormonu bazı omurgasızlar da salgılar. Adrenalin, kalp atış hızını yükseltir, kas, beyin ve kalpteki kan damarlarını genişletir ve ötekilerini daraltır, gözbebeğini büyütür, tüyleri dikleştirir, terlemeyi artırır, glikoz oluşumunu hızlandırır. Adrenalin hormonu korku, heyecan ve kızgınlık durumlarında salgılanır ve canlının bedenini savunma, saldırma ya da kaçma [...]
Ağaç
Her yıl gelişimini yenileyen çok yıllık odunsu bir bitki. Odunsu dokuya sahip, dik durabilen, dallara ayrılan ve tek bir gövdeden oluşan yüksek yapı, ağaçların tipik özelliğidir. Çalı adıyla anılan odunsu bitkilerin boyu genellikle ağaçlardan daha kısadır ve ana gövdeleri çoğu kez birden fazladır. Ağaçların gelişme organları kökler, gövde ve yapraklardır. Kökler ağacı toprağa bağlayarak topraktan [...]
Adalet Divanı
Devletler arasındaki birtakım hukuk anlaşmazlıklarına bakan ve merkezi Lâhey’de bulunan uluslar arası mahkeme. Adalet Divanı, yargılama ve görüş bildirme yetkisine sahiptir ve en yüksek adlî makamdır. Adalet Divanının verdiği kararların hiçbiri temyiz edilemez. Adalet Divanı, 15 yargıç ve onlara yardımcı olan dokuz yasa sözcüsünden oluşur. Divan’ın görevi; Avrupa antlaşmalarının hukuka uygun olarak yorumlanmasını ve uygulanmasını [...]
Açık Tohumlu Bitkiler
Tohumları bir yumurtalık içinde oluşmayıp, üretken yapraklar üzerinde bulunan tohumlu bitkilere açık tohumlu bitkiler denir. Yaşayan açık tohumluların en kalabalık grubu, çam, ardıç, köknar, servi, lâdin gibi iğne yapraklılardır. Açık tohumlularda tohum genellikle kozalak pulları yüzeyinde, üstü açık olarak bulunmaktadır. Açık tohumlu bitkiler sürekli yeşil ağaç ve çalılardır. Çoğunda reçine kanalı bulunur. Çiçekleri her zaman [...]
Abece
Bir dildeki sesleri gösteren ve belirli bir sıraya göre dizilmiş harflerin tümü. Sözcük, Türk abecesindeki ilk üç harfin okunuşu bir araya getirilerek üretilmiştir; alfabe sözcüğüyle eş anlamlıdır. İlk abecenin Suriye-Filistin bölgesinde M.Ö.16. ve 17. yüzyıllarda kullanılmaya başlandığı sanılmaktadır. Türk abecesi Lâtin harflerinden alınma 21′i ünsüz, 8′i ünlü 29 harften oluşur. Ünlüler (a, e, ı, i, [...]
Abaküs
Toplama ve çıkarma gibi aritmetik işlemlerin yapılmasında kullanılan, rakamlar yerine boncuk benzeri nesnelerden yararlanılan bir hesap aracı. Abaküs sözcüğü, Eski Yunanca kökenlidir. Eski Yunanlılar, Romalılar, Mısırlılar, Hintliler ve Çinliler, hesap yaparken abaküs kullanırlardı. Rakamlar simgelerle gösterilmeye başlandıktan sonra abaküs kullanımı azaldı. Abaküste; bir çerçeve içinde alt alta on tane çubuk bulunur. Her çubukta da on [...]
Arnold Toynbee
Tarihin konusunun kültürler olduğunu söyleyen, kültürlerin ise dinamik yapılar olup, özelliklerini yaratıcı kişilerden aldıkları, dolayısıyla tarihin kültürler hakkında olumlu ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunmak yerine, kültürleri anlamaya çalışması gerektiği düşüncesiyle seçkinleşen ünlü tarih felsefecisi. Tarihçinin insan türünün birtakım temel bölümlerinin yaşamlarını ele aldığını, toplum denen söz konusu varlıkları seçip incelediğini dile getiren Toynbee, tarih araştırmacısının [...]
Alexis de Tocqueville
1805-1859 yılları arasında yaşamış ve liberalizmin ön plana çıkardığı özgürlükle, sosyalizmin temele aldığı eşitlik arasında bir denge kurmaya çalışmış olan düşünür. Temel eseri: De la Democratie en Amerique (Amerika’da Demokrasi Üzerine). Devlet müdahalesini en aza indirgemeye çalışan demokrasinin eşitlikçiliğini ön plana çıkartan liberal bir düşünür olarak Tocqueville. özgürlüğü eşitlikle nasıl bağdaştırmak gerektiği ya da eşitlikçi [...]
Adam Smith
1723-1790 yılları arasında yaşamış olan İskoç iktisatçı ve düşünür. Temel eserleri The Theory of Moral Sentiments [Ahlâki Duygular Teorisi] ve An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations [Ulusların Zenginliğinin Doğası ve Sebepleri Üzerine Bir Soruşturma.] İskoç Aydınlanması ve iktisadi liberalizmin en önde gelen isimlerinden biri olan Smith, daha ziyade eklektik [...]
Antonio Gramsci
1891-1937 yılları arasında yaşamış olan ünlü İtalyan düşünür; Marksist felsefe geleneğindeki en özgün ve yaratıcı filozoflardan biri olan Croce, George Sorel ve Hegel den yoğun bir biçimde etkilenmiştir. Temel eserleri: İl Materialismo storico e la Filosofia di Benedetto Croce [Tarihsel Maddecilik ve Bendetto Crocenin Felsefesi], Gli intellettuali e l’Organizzazione della Cullura [Entellektüeller ve Kültürün Organizasyonu], [...]
Albert Einstein
1879-1955 yılları arasında yaşamış olan Alman asıllı ABD’li fizikçi. Yirminci yüzyılın başlarında geliştirdiği teorileriyle ilk kez olarak kütle ile enerjinin eşdeğerliğini kanıtlamış olan Einstein, zaman, mekan ve kütleçekimi üzerine tümüyle yeni düşünme tarzları önermiştir. Einstein, özel ve genel rölativite teorileri yalnızca Newton fiziğinden değil, fakat Eukleides geometrisinden de kopuşu simgeleyen büyük bir bilim adamıdır. Einstein [...]
Auguste Comte
1798 – 1857 yılları arasında yaşamış olan, pozitivizmin kurucusu Fransız filozofu. Temel eserleri: Course de Philosophie Positive [Pozitif Felsefe Dersleri], Systeme de politique positive [Pozitif Politik Sistem]. Kartezyen veya Aydınlanma geleneğinin en önemli temsilcilerinden olan, Ortaçağın dünya görüşünün yerine geçen yeni bilim kökenli ideoloji için bir temel sağlamaya çalışan Comte’un temel amacı, toplumun reformdan geçirilmesi, [...]
Albert Camus
1913-1960 yılları arasında yaşamış olan Fransız düşünür ve romancı. Temel eserleri: La Chute [Düşüş]. L’Homme Revolte [Başkaldıran İnsan], La Peste [Veba]. Düşünsel gelişimi iki ayrı döneme ayrılan Camus, birinci dönemde, dünyanın saçmalığı ve yaşamın anlamsızlığı konuları ve dolayısıyla, saçma kavramı üzerinde, buna karşın ikinci dönemde başkaldırı konusu ve buna bağlı olarak, dünyanın anlamsızlığına başkaldırmak, toplumu [...]
Azgelişmişlik
Birçok Üçüncü Dünya toplumuna ya da daha doğrusu gelişmiş Batı ülkelerinden olmayan toplumlara özgü yoksulluk ve ekonomik bakımdan gelişememe, iktisaden durgunluk içinde olma hali. Özellikle Marksist teoriyle Bağımlılık kuramına göre, merkezin periferisinde kalan bu ülkeler, istenen gelişme düzeyine, ağır bir sömürüye maruz kaldıkları için erişememektedirler
Aydınlanmanın çöküşü
Batı kültüründe, onsekizinci yüzyıla damgasını vuran Aydınlanmanın temel öğeleri olan hümanizmin, iyimserliğin, insanın sınırsızca yetkinleşebileceğine duyulan inancın, bilim ve teknoloji yoluyla ilerleme ülküsünün, akılcılık ve evrenselciliğin, yaşanan toplumsal ve ekonomik koşullara bağlı olarak, önemli ölçüde erozyona uğraması sonucunda, 19 yüzyılda ortaya çıkan Aydınlanma karşıtı tavır için kullanılan genel deyim. Buna göre, öncelikle bilimin, maddi ve [...]
Aydınlanma
Avrupa’da 17. yüzyılın ikinci yarısıyla, 19. yüzyılın ilk çeyreğini kapsayan ve önde gelen birtakım filozofların aklı insan yaşamındaki mutlak yönetici ve yol gösterici yapma ve insan zihniyle bireyin bilincini, bilginin ışığıyla aydınlatma yönündeki çabalarıyla seçkinleşen kültürel dönem, bilimsel keşif ve felsefi eleştiri çağı, felsefi ve toplumsal hareket. Aydınlanma hareketi içinde yer alan düşünürler., düşünce ve [...]
Aziz Augustinus
354-430 yılları arasında yaşamış olan ünlü Hıristiyan düşünür. Temel eserleri: Civitas Dei [Tanrı Devleti], Confessiones [İtiraflar] Epistolae [Mektuplar]. Teknik düzeyi oldukça yüksek olan bir felsefe sergilemekle birlikte, ‘Anlayabilmek için, inanıyorum’ anlayışıyla felsefeyi dine tabi kılmış olan Augustinus, Hıristiyan dininin temel Öğretilerini temellendirebilmek için, Yeni Platoncu felsefeden ve Platoncu kavramlardan yararlanmıştır. İnancı temele alan Augustinus’a göre, [...]
Ateolojik kanıtlar
Tanrı‘nın varoluşu aleyhine, Tanrı’nın varolmadığını kanıtlama iddiasında olan deliller. Ateistler tarafından ortaya konan bu kanıtlar sınıflandığında, önce teleolojik kanıt veya düzen ve amaç kanıtının zıt benzeri olan kanıt, yani kötülük probleminden yola çıkan delil gelir. İlk kez D. Hume tarafından Tanrı’nın varolmadığını kanıtlayan bir delil olarak öne sürülen kötülük probleminin çağdaş versiyonu, J. L. Mackie [...]
Ateizm
Tanrıtanımazcılık. Yunanca’da olumsuzluk bildiren a önekiyle, Tanrı anlamına gelen theosun birleşiminden doğmuş olan ve Tanrı’nın ya da tanrıların varolmadığı inancına dayanan felsefe akımı. Evreni yarattığı, evrenin yasalarını koyduğu, evrene bir şekilde müdahale ettiği kabul edilen doğaüstü bir varlık türüne veya Yaratıcıya inanmama. Kuşkucular, maddeciler ve pozitivistler için kullanılan bir terim olan ateizm, teizmin temel iddialarını [...]
Asya tipi üretim tarzı
Marksist anlayışta, belirli bir aşamayı işaret eden üretim biçimi. Asya tipi üretim tarzı deyimini Mısır’dan Hindistan’a dek uzanan kuşak içinde yer alan Doğulu toplumların durağanlığını açıklamak için kullanan Marx, söz konusu üretim tarzıyla Asyatik toplumu ilkel komünal topluma daha yakın bulmuştur. Avrupa toplumlarının Yunan-Roma döneminde köleci üretim tarzına geçerek bu aşamayı geride bıraktığını savunan Marx’a [...]
Astronomi
Gök cisimlerini konu edinen en eski sağın bilim. Gök cisimlerinin ve bu arada evrene dağılmış olan yıldızların kökenini ve hareketini inceleyen bilim. Astronomi içinde gök cisimlerinin hareketini konu alan araştırma dalına gök mekaniği, gök cisimlerinin fiziki doğalarını konu alan araştırma dalına ise, astrofizik adı verilir. Yine aynı çerçeve içinde evreni bir bütün olarak ele alan [...]
Astroloji
Tarihsel olarak, dünyanın evrenin, çevresinde gezegenlerin ve yıldızların döndüğü merkezi olduğu, ve göksel cisimlerin hareketlerinin dünyada olup bitenleri etkilediği inancının bir sonucu olarak gelişen, yıldızların dünya olayları üzerindeki etkisini belirlemeyi ve bu etkileri dikkate alarak geleceği önceden haber vermeyi amaçlayan kehanet sanatı.
Artı değer
Marksist teoride, işçinin ürettiği ürünün toplam değerinden, o ürünü üretmek için harcadığı emek gücünün değeri çıkartıldıktan sonra, geri kalan değer; yani işçinin ürettiği malın değeriyle, aldığı ücret arasındaki fark. İşçilerin üretimini arttırmak için, farklı yöntem ya da stratejilerin kullanılmasına bağlı olarak iki tür artı değerden söz edilebilir. Buna göre, harcanan zamanın fazlalaştırılması suretiyle arttırılan artı [...]
Aristoteles
Milattan önce 384-322 yılları arasında yaşamış olan ünlü Yunanlı bilim adamı ve filozof. Mantığı, metafiziği, fiziği ve biyolojisiyle, modern çağa kadar tek ve en büyük otorite olmuş olan düşünür. Aristoteles’in temel eserleri, mantık ve bilgi teorisi üzerine altı incelemeden oluşan Organon, doğa felsefesini açıkladığı Gökler Üzerine, Fizik ve Varlığa Geliş ve Yokoluş Üzerinedir. Psikoloji konusundaki [...]
Aristokrasi
1- Orijinal ve etimolojik anlamı içinde, en iyilerin, hem düşünsel ve hem de tarihsel olarak, monarşinin ve demokrasinin karşısında yer alan, yönetimi. Aristokrasi, Platon ve Aristoteles tarafından geliştirilmiş olan bir terimdir. Platon ve Aristoteles gerçek anlamda bir yönetim modeli olarak, aristokrasiyi, yani, ahlâksal ve entellektüel bakımdan üstün ya da en iyi olan az sayıdaki insanın [...]
Aquinalı Thomas
1225-1274 yılları arasında yaşamış olan, ünlü Hıristiyan filozof. Düşünce tarihinin tanıdığı en büyük kafalardan biri; Platon ve Aristoteles klasik dünya ya da Yunan felsefesi için neyse, Ortaçağ Ortaçağ felsefesi için o olan veya senteziyle, felsefenin Ortaçağda ulaştığı en yüksek düzeyi ifade eden Aquinalı Thomas her şeyden önce kendisinden önceki Hıristiyan düşünürlerin yapmış olduğu gibi, tutarlı [...]
Apolitizm
Siyasetten, siyasi sorunlardan uzak durmayı, siyasi sorunlara değilse bile, bu sorunların çözümleriyle ilgili tartışmalara, ve bu arada yönetimi ele geçirmek, yönetimde edilmek ve kendi çözümünü dayatmak için yürütülen siyasi mücadelelere yabancı kalmayı ilke edinmiş kişinin tavrı.
Antropoloji
İnsanın hayvanlar dünyasındaki kökenini ve yerini, bir birey olarak gelişimini, tarihsel süreç boyunca geçirdiği fiziki ve zihinsel değişimleri konu alan disiplin; bir toplumsal varlık olarak insanı, insanın toplumsal yaşamıyla ilgili fenomenleri, zaman ve mekan sınırlaması olmadan araştıran, farklı yerlerde ve zamanlarda ortaya çıkan ırkları, dilleri ve kültürleri inceleyen bilim. İnsan bilimleri arasında, insanı hem fiziki [...]
Antitez
Genel olarak, bir düşünce, yargı ya da Önermenin karşıtı ya da çelişiği olan önerme.
Antikomünizm
Komünizmin, her ne kadar teoride veya ideal olarak, her bireyin kendi potansiyelini gerçekleştirmek bakımından özgür ve toplumu meydana getiren diğer bireylerle eşit olacağı bir toplum durumunu amaçlasa da, bu amaca erişmek için üretim araçlarının merkezi kontrolü ve üretimin planlanması yolunu seçmesi, bu tercihin son çözümlemede organizasyon ve özgürlük arasında bir çatışmaya, merkezi organizasyonun da, devletin [...]
Antik felsefe
Önce Yunan kent devletinin, daha sonra da Roma İmparatorluğunun siyasi gücü ve egemenliği altında, tarih-sel olarak M.Ö. 7. yüzyılın sonundan başlayıp, M. S. 2. yüzyıla dek süren dönemin felsefesine verilen ad. Antik felsefe, mitolojiden ya da çoktanrılı dinden kopuş ve doğal olayların yine doğal nedenlerle açıklanması gerektiği inancıyla başlamış, fakat son dönemlerine doğru yeniden dine [...]
Anti
Bir şeyin karşısında, bir şeye karşı olma anlamına gelen ve sözcük ya da terimlerin yapısına girerken, karşıtlık, olumsuzluk, düşmanlık ya da bir şeye karşı korunma fikrini anlatan örnek. Buna göre, emperyalizmin bütün biçimlerine karşı olmaya dayanan tutum ya da öğretiye anti emperyalizm; faşizmin her türlüsüne karşı olma tavrına antifaşizm; kapitalizme, kapitalist rejimlere karşı takınılan eleştirel [...]
Anomi
Sosyolojide, geleneksel sosyal ve kişisel bağların çözülmesiyle birlikte, bireyin toplumla olan bağlarının zayıflaması, hatta ortadan kalkması durumu; sosyal normların insanları birbirlerine bağlayan boyutunun etkisiz hale gelmesi durumu.
Anaximenes
İyonya veya Milet Okulunun, M.Ö. 585-525 yılları arasında yaşadığı hesaplanan, üçüncü ve sonuncu düşünürü. Tıpkı Thales ve Anaximandros gibi bir bilim adamı -ya da astronom- filozof olarak seçkinleşen şahsiyet. Bilimsel Çalışmaları: O, Anaximandros’un boşlukta duran silindir şeklindeki dünya anlayışı yerine, havada aynen bir yaprak gibi yüzen, bir masa kapağı şeklindeki dünya anlayışını geçirmiştir. Anaximenes yine, [...]
Anaxagoras
Milattan önce 5. yüzyılda yaşamış olan Yunanlı filozof. Anaxagoras da, çağdaşı olan Empedokles gibi, oluşun mümkün olduğunu göstermeye çalışmış ya da hiçten hiçbir şeyin meydana gelmediğini, ve hiçbir şeyin yok olup gitmediğini ortaya koyarak, mutlak anlamda bir oluş ve yok oluş olmadığını, mutlak değişmenin imkansız olduğunu kabul eden Eleacı görüşün birciliğiyle, değişmenin ve oluşun gerçekliğini [...]
Anarşizm
Genel olarak, a) özgürlüğü temel değer olarak gören, söz konusu temel değere zaman zaman adalet, eşitlik ve mutluluk gibi değerleri ekleyen, b) bir baskı aracı olarak gördüğü devlete, bütün bu değerlere zarar verdiği için, şiddetle karşı çıkan, c) devletin yokluğunda daha iyi bir toplum inşa etmek için programlar öneren, d) insan doğasına ilişkin olarak olumlu [...]
Anarşi
1- Hükümet kontrolünün yokluğunun sonucu olan politik ve toplumsal düzensizlik, kargaşa hali; hükümetsiz kalan veya siyasi iktidarın çıkarları farklı hatta karşıt olan siyasal, ekonomik ve toplumsal güçler arasında kendisinden beklenen uzlaştırma görevini artık yerine getiremediği bir toplumun siyasi durumu. 2- Kimi faaliyet alanlarında, kuralsızlığın, yönlendirici bir ilkeden yoksunluğun veya varolan ilkelere uyulmamasının sonucu olarak ortaya [...]
Analiz
Bir şeyin, bir bütünün, bir problemin, a) Parçaların ayrı ayrı incelenmesi, b) Parçaların birbirleriyle olan ilişkilerinin incelenmesi ya da c) Parçaların bütünle olan ilişkisinin araştırılması amacıyla, bileşensel öğelerine ayrılması süreci ya da işlemi.
Analitik felsefe
20. yüzyılda özellikle İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri’nde çok etkili olan ve dil üzerinde yoğunlaşarak, olgulara ya da anlamlara uygun düşecek en iyi ve en dakik mantıksal formu bulmak için, tümceleri ya da kavramları veya dilsel ifadeleri analiz etme işiyle uğraşan felsefi akım; felsefenin, kendi alanı içine giren problemleri kesin sonuçlu olarak çözecek biricik yönteminin [...]
Algı
Çağdaş psikoloji ve epistemolojide, duyusal olarak uyarılma sonucunda, evler, arabalar, ağaçlar türünden sıradan nesnelerle ilgili kavrayışa verilen ad. Dış dünyayı duyular yoluyla, iç yaşantıları ise içebakışla kavrama yetisi. insan varlığının kendisini çevreleyen dış dünyadan duyu organları aracılığıyla edindiği malumât.
Aksiyom
Genel olarak, apaçık bir biçimde doğru olduğu düşünülen, ne kanıtlanan ne de çürütülebilen önerme. Toplumsal anlamda ise, aksiyom, görüşün anlamını, değerini ve önemini anlayabilecek yetide ve uzmanlıkta olan herkes tarafından apaçık bir olgu olarak kabul edilen görüş anlamına gelir. Burada aksiyomu belirleyen ölçüt, tüm rasyonel varlıkların ya da normal, bilge insanların ya da uzmanların onay [...]
Akıl yürütme
Genel olarak, düşünceleri bilinçli, tutarlı ve amaçlı bir biçimde birbirlerine bağlama işlemi. Mantıklı bir biçimde düşünme.
Akıl çağı
Felsefede, 17. yüzyılın ikinci yarısında başlayıp, 19. yüzyılın ilk yarısına dek uzanan ve her alanda aklı temele alan Aydınlanma çağına verilen bir diğer ad.
Akılcılık
Rasyonalizm. Evreni bir bütün olarak düşünce yoluyla yorumlamayı, bireysel ve toplumsal yaşamı aklın ilkelerine göre düzenlemeyi amaçlayan tavır. Sosyolojide, on dokuzuncu yüzyıldan başlayarak, çoğunluk pozitivizmle özdeşleştirilmiştir. Öte yandan, akılcılığın hemen her zaman Batı uygarlığının başka toplumlar ve irrasyonel oldukları düşünülen ilkeller karşısındaki üstünlüğünü vurgulayan örtük değer yargılarını içerdiği akıldan çıkarılmamalıdır.
Akıl
Genel olarak, insanda varolan soyutlama yapma, kavrama, bağıntı kurma, düşünme, benzerliklerin ve farklılıkların bilincine varma kapasitesi, çıkarsama yapabilme yetisi. Vahiy, inanç, sezgi, duygu, duyum, algı ve deneyden farklı olarak, salt insana özgü olan bilme yetisi, doğru düşünme ve hüküm verme yeteneği, kavram oluşturma gücü,
Akademi
unan filozofu Platon tarafından, M.Ö. 387 Atina’da, kentin kuzeybatısında yer alan ve adını kahraman Akademos’tan alan orman içinde kurulmuş olan öğretim ve araştırma merkezi; tarihin tanıdığı ilk yüksek Öğretim kurumu.
Ahlâk
1- Genel anlamda, mutlak olarak iyi olduğu düşünülen ya da belli bir yaşam anlayışından kaynaklanan davranış kuralları bütünü. İnsanların kendisine göre yaşadıkları, kendilerine rehber aldıkları ilkeler bütünü ya da kurallar toplamı. 2- Bir kimsenin iyi niteliklerini ya da kişiliğini ifade eden tutum ve davranışlar bütünü, huy.
Alfred Adler
1870-1937 yılları arasında yaşamış olan ünlü Avusturyalı psikolog. Bireysel psikoloji okulunun kurucusu ve eksiklik duygusu ya da aşağılık kompleksi deyimini ilk kez olarak ortaya koyan kişi olan Adler, insan kişiliğini eksiklik ya da yetersizliği giderip üstünlük ya da yetkinliğe ulaşma çabasıyla anlama uğraşı içinde olmuştur. Yaşamı boyunca toplumsal sorunlar karşısında büyük bir duyarlılık gösteren Adler, [...]
Adalet
Bir toplumda, değerlerin, ilkelerin, ideallerin, erdemlerin cisimleşmiş, somutlaşmış, hayata geçirilmiş olması durumu. Herkesin hak ettiği ödül ya da cezayla karşılaşması hali. Adalet en yüce, nesnel ve mutlak bir değerin anlatımı olarak, insanın davranışını ahlâki açıdan inceleyen ve eleştiren bir düşünce, hakka ve doğruluğa saygıyı temele alan ahlâk ilkesi, doğruluk, dürüstlük, tarafsızlık, uygun ve doğru muamele [...]
Açık toplum
Çağdaş İngiliz bilim ve siyaset felsefecisi Karl Popper’la ünlü Fransız yaşam filozofu ve metafizikçisi Henri Bergson’un Özgür, demokratik, açık sözlü ve sivil topluma verdiği ad. Popper’a göre, açık toplum, tüm üyelerinin yönetime etkin bir biçimde katılabildikleri, iktidarı elinde tutanları ve hükümet politikalarını gereği gibi ve etkin bir biçimde eleştirebildikleri toplumdur. Politikalar her ne kadar birkaç [...]
